دستاورد صنعت / «جریان زندگی جان نثار و دورنمای کار این تاسیسات بهترین نمودار وجود عدالت اجتماعی در این کشور است و نشان می‌دهد که در این آب و خاک مزایا و امتیازات مخصوص طبقه خاصی نیست و برای هر کس که ایمان و پشتکاری داشته باشد میدان فعالیت باز است و بالاخره اینجا سرزمینی است که تحت توجهات رهبر عالیقدر آن، یک کارگاه فلزکاری ده متری، یک کارگر پانزده ساله، با ۸۰۰ ریال سرمایه در اثر سی سال کار و فعالیت به تاسیساتی که اینک استدعای بازدید آن را از پیشگاه اعلی‌حضرت دارد مبدل می‌شود.»
محسن آزمایش بنیانگذار کارخانه آزمایش در روز نوزدهم خرداد 1346 با این سخنان از محمدرضا پهلوی شاه ایران خواست تا از کارخانه‌اش بازدید کند که به گفته خودش در آن زمان 1600 کارگر و کارمند داشت.
به نوشته روزنامه اطلاعات، آقای آزمایش گفت که کارخانه‌اش «در زمینی به مساحت یک صد و چهل هزار متر مربع محصولاتی به قیمت یک میلیارد ریال در سال در سطح قیمت‌های بین‌المللی تولید می‌کند.»
آقای آزمایش در سخنان کوتاهش تصویری از زندگی‌اش به حاضران ارائه داد که چطور از کودکی کار کرده و توانسته کارخانه بزرگی مانند آزمایش را بنا کند.
آقای آزمایش در خانواده‌ای مذهبی در سال 1304 در تهران متولد شد. پدرش روحانی بود و وضع مالی خوبی نداشت. پیش از آنکه دوره ابتدایی را تمام کند، پدرش را از دست داد. چون فرزند بزرگ خانواده بود برای تامین مخارج زندگی مجبور شد بعد گذراندن چهارم ابتدایی درس را کنار بگذارد. هنوز یازده سال نداشت که به عنوان شاگرد یک کارگاه آهنگری شروع به کار کرد. استادکارش حاضر نبود دستمزدی به او بپردازد اما گفت که اگر از کارش راضی بود، از او به عنوان کارگر دائمی استفاده خواهد کرد. ابتدا به صورت آزمایشی و بدون دریافت دستمزد کار می‌کرد اما تلاش و کوشش او سبب شد که صاحب کارگاه هفته‌ای یک تومان به عنوان دستمزد به وی پرداخت کند. چهار پنج سال در کارگاه آهنگری کار کرد.
خودش در سال 1347 در گفتگو با مجله تلاش می‌گوید: « اگر بخواهیم داستان زندگی خود را از زمان طفولیت آغاز کنم. مثنوی هفتاد من کاغذ شود … از سن یازده سالگی کار کرده‌ام و بدون اتکاء به کسی پله‌های ترقی را پیموده‌ام. کار من از شاگردی آهنگری آغاز شد. بیش از دو هفته طول کشید تا با تلاش و کوشش فراوان توفیق یافتم توجه صاحب کارگاه را که آبکیان نام داشت و تبعه آلمان بود، جلب نمایم و مزدی معادل یک تومان در هفته بگیرم. پس از اولین کارگاه، طی سه چهار سال در دو کارگاه دیگر به کار پرداختم و عاقبت با 140 تومان پس‌انداز و انعام دریافتی از آخرین استاد کار خود در یک مغازه کوچک در خیابان عین‌الدوله در سال 1318 کارگاه آزمایش را با کار در و پنجره سازی شروع و تأسیس کردم.»
به این ترتیب او در پانزده سالگی، اولین مغازه تولیدی خودش را راه انداخت. با کار مداوم و خوش قولی توانست اعتماد مشتریانش را جلب کند. برای همین هم کسب و کارش خیلی زود رونق گرفت. شرایط زندگی خانوادگی‌اش روز به روز بهتر می‌شد و او حالا دیگر می‌توانست بدون دلنگرانی، مخارج زندگی مادر، برادر و خواهرانش را تامین کند.

تغییرنام از اشتهادردیان به آزمایش
دو سال بعد در سال 1321 وقتی هفده ساله بود با بتول عاصمی‌ یکی از خویشاوندانش ازدواج کرد. زندگی به او روی خوش نشان داده بود و در اواخر دهه بیست، اول از همه نام فامیلی‌اش را که تا آن زمان اشتهاردیان بود، به آزمایش تغییر داد و بعد از آن کارگاهش در شرق تهران را «آزمایش» نام گذاشت که در آن صندلی فلزی و مبل می‌ساخت. او برخی از صندلی‌هایش را به سازندگان اتوبوس می‌فروخت که در آن زمان شاسی اتوبوس از خارج وارد می‌کردند و در داخل برایش اتاق می‌ساختند. کارگاهش بخشی برای آب کاری داشت و صندلی‌ها و وسایل فلزی را آب کاری می‌کرد. در اوایل دهه 1330 خورشیدی او در مناقصه شهرداری تهران برای لوله کشی آب شرکت کرد و همه آنها را با موفقیت تمام کرد و وضعیت مالی‌اش روز به روز بهتر می شد.
او از ازدواج اولش فرزندی نداشت و از این بابت سخت ناراحت و غمگین بود. او می‌خواست خانواده بزرگی داشته باشد و موفقیت کاری‌اش را در زندگی خانوادگی تکرار کند. برای همین، همسرش بتول از او خواست همسر دیگری بگیرد و خودش فرزانه سیمین‌پور یکی از خویشاوندانش را پیشنهاد کرد. حاصل این ازدواج چهار فرزند بود؛ یک پسر و سه دختر. امیرمسعود بزرگترین فرزندش سال 1339 متولد شد و زمان انقلاب تنها هجده سال داشت.
برخی فیلم لیلا ساخته داریوش مهرجویی و فیلم هنرپیشه محسن مخملباف را روایت زندگی آزمایش می‌دانند. زنانی که به دلیل ناباوری برای همسران خود همسری انتخاب می‌کنند. بتول نیز برای محسن، همسری دیگری انتخاب کرد تا برایش بچه بیاورد.
اوضاع مرتب بود و کار و بارش روز به روز بهتر می‌شد تا اینکه یک شب خبر دادند که کارگاهش آتش گرفته است. وقتی خودش را به کارگاه رساند چیزی از کارگاه باقی نمانده بود. خودش می‌گفت آتش سوزی عمدی بوده اما نمی‌دانست آتش‌زنندگان چه کسانی هستند.

آغاز دوباره بعد از آتش سوزی کارگاه
محسن آزمایش با آنکه ضربه سختی خورده بود و تمام دارایی‌‌اش خاکستر شده بود، بیکار ننشست و یک سال بعد در شانزدهم اسفند سال 1337 کارخانه صنعتی آزمایش را در همان مکان یعنی جاده تهران‌نو بنا نهاد و کارگاهش را به کارخانه تبدیل کرد. شرکتش را با سرمایه سی میلیون ریال (سه میلیون تومان) ثبت کرد و ده سال بعد رقم آن را به 200 میلیون ریال (بیست میلیون تومان) افزایش داد.
زمان زیادی گذشت تا کارگاه سوخته بدل به کارخانه‌ای با اسم رسم شود. این کارخانه بالاخره در سال 1344 به بهره‌برداری کامل رسید و در آن انواع صندلی و بخاری نفتی و… تولید می‌شد و آزمایش به یک برند خوشنام بدل شده بود.
روزگار به محسن روی خوش نشان داده بود و حالا او سودای بزرگتری در سر داشت. او می‌خواست بزرگترین تولیدکننده لوازم خانگی باشد. برای همین زمینی به مساحت 185 هزار متر مربع در کیلومتر 10 جاده آبعلی خرید همان جایی که بعدها به سه راه آزمایش معروف شد. محسن مجموعه بزرگی در آنجا ساخت. او ابتدا در کارخانه جدید بخاری نفتی، تخت خواب، میز و صندلی فلزی و آبگرمکن نفتی تولید می‌کرد. تقاضا برای محصولات تولیدی آزمایش بالا بود برای همین زیر بنای کارخانه از حدود سه هزار متر به هفتاد هزار متر در اوایل دهه پنجاه رسید.
محسن آزمایش در روز دیدار محمدرضا پهلوی از کارخانه آزمایش در خرداد 1349 گفت که «نه سال پیش اولین تشریف فرمایی شاهنشاه آریامهر برای این موسسه خیر و برکت به بار آورد. انقلاب ششم بهمن برای طبقه فعال و زحمتکش دلگرمی ایجاد نمود و مشکلات امور برطرف گردید و در نتیجه امروز گروه ۱۶۰۰ نفری این تاسیسات در زمینی به مساحت یک صد و چهل هزار متر مربع محصولاتی به قیمت یک میلیارد ریال در سال در سطح قیمت‌های بین‌المللی تولید می‌کند.»
او آن زمان پنج مدل یخچال، هفت مدل کولر، سه مدل آبگرمکن، سه مدل تخت خواب فلزی، چهار مدل بخاری و شش مدل اجاق گاز تولید می‌کرد.
قیمت محصولاتش نسبت به رقبا کمتر بود چون محسن عادت داشت مواد اولیه خود را یکجا بخرد و همین باعث می‌شد که پول کمتری بابت مواد اولیه بدهد. «مزیت شرکت آزمایش، تولید زیاد بود به همین دلیل هنگام خرید مواد اولیه فلزی (حدود شش هزار تن) از تخفیف پنج تا ده درصدی برخوردار بود. همین مسئله باعث شد که هزینه تولید آن، نسبت به سایر موسسات محصولات خانگی کمتر باشد.»
کارخانه آزمایش در همان زمان بخشی از کالاهایش را صادر می‌کرد. به گفته آقای آزمایش، از مجموع 863 دستگاه یخچال صادر شده در سال 1348 تعداد 764 دستگاه آن را شرکت آزمایش صادر کرده است.
تولیدات کارخانه آزمایش کم کم علاوه بر بازار داخلی، به کشورهای حاشیه خلیج فارس و افغانستان صادر می‌شد و خودش می‌گفت که محصولات شرکتش 40 درصد بازار افغانستان را اختیار دارند.
وقتی حجم تولیدات شرکتش زیاد شد، تصمیم گرفت خدمات پس از فروش هم ایجاد کند. برای همین، سرویس ثابت خدمات پس از فروش در تهران و سرویس سیار برای شهرستان‌ها راه‌اندازی کرد.
خودش در گفتگو با مجله تلاش می‌گوید: «شرکت سهامی کارخانه‌های آزمایش از آغاز تولید به این نکته توجه خاص داشته و هم اکنون علاوه بر سرویس مجهز خود در تهران گروهی سرویس‌کار سیار در اختیار دارد که مرتباً به شهرستان‌ها سفر می‌کنند و احتیاجات خریداران محصولات آزمایش را تأمین می‌سازند.»
کمبود نیروی حرفه‌ای و متخصص موضوعی بود که مدت‌ها ذهنش را مشغول کرده بود. او می‌گفت که صاحبان صنایع ایران باید همچون فیات ایتالیا، جنرال موتورز آمریکا و بنز آلمان هر یک در کنار کارخانه خود مدارس حرفه‌ای تاسیس کنند و «انتظار نداشته باشند که دولت متخصص و کارشناس برای آنها تربیت کند و به دست‌شان بسپارد»
برای همین هم یک آموزشگاه فنی حرفه‌ای در شرکت آزمایش درست کرد. نیروهای آموزش دیده این آموزشگاه هم به کار خدمات پس از فروش می‌آمدند و هم می‌توانستند به عنوان نیروی فنی در کارخانه مشغول کار شوند. آموزشگاه فنی و حرفه‌ای شرکت آزمایش در هر دوره یکصد نفر را پذیرش می‌کرد که به صورت شبانه‌روزی آموزش‌های نظری و عملی می‌دیدند و «در سال سوم تعداد این هنرجوها به 300 نفر رسید.»
از نظر محسن آزمایش «مشکل اصلی، کمبود مهندسان، متخصصان و کارکنان مجرب بود که قادر به تولید و کنترل این ماشین‌ها باشند و از توقف احتمالی آنها جلوگیری کنند. برای همین اقدام به اعزام نیروی کار برای گذراندن دوره آموزشی کوتاه مدت به داخل و خارج از کشور نمود.»

توسعه فعالیت‌های آزمایش
در سال 1348 با همه‌گیر شدن تلویزیون در میان خانواده‌های ایرانی، آزمایش با یک شرکت ژاپنی قراردادی برای تولید تلویزیون در ایران بست. برنامه این بود که تلویزیون‌های 19، 21 و 23 اینج را در 15 مدل تولید کند.
محمدرضا پهلوی در هنگام بازدید از شرکت آزمایش وقتی مهندسان ژاپنی را دید پرسید اینها چه مدت در ایران می‌مانند، وظایفشان چیست؟ و چه کاری انجام می‌دهند؟
مدیران این بخش توضیح دادند که «کار تهیه و ایجاد تلویزیون با اینکه صنعت جوانی است به دست مهندسان و کارگران فنی ایرانی تهیه می‌شود و مهندسان ژاپنی که مدت دو سال در ایران اقامت دارند فقط سمت مشاور را دارند.»
البته محسن میانه‌ای با کارشناسان خارجی نداشت و سعی می‌کرد از آنها فقط در نصب ماشین‌آلات و راه‌اندازی خط تولید و آموزش کارکنانش استفاده کند.
به نظر می‌رسد کار تولید تلویزیون که رقبای سرسختی همچون محمدتقی برخوردار در پارس الکتریک (پارس خزر) داشت، چندان خوب پیش نرفت و محسن بعد از چند سال، تولید تلویزیون را کنار گذاشت.
در اواخر دهه چهل خورشیدی، در اوج فعالیت‌های تولیدی و صنعتی در ایران، او تولیداتش را افزایش داد به گونه‌ای که در یک سال 174 هزار دستگاه لوازم خانگی تولید می‌کرد. رشد سریع شرکت را می‌توان از میزان تقاضای مواد اولیه آن برآورد کرد. «این شرکت سالیانه بیش از 20 درصد افزایش تقاضای مواد اولیه داشت؛ در حقیقت واردات کالای نهایی به سمت کالاهای سرمایه‌ای و ماشین‌آلات تغییر جهت داده بود.»
در دهه چهل خورشیدی، دولت برنامه تشویقی برای تولید صنعتی در نظر گرفته بود و صاحبان صنایع و تجار را تشویق می‌کرد از طریق مشارکت با شرکت‌های خارجی و دریافت وام‌های صنعتی، بخشی از کالاهای مورد نیاز و مصرفی کشور را در داخل تولید کنند. در عین حال، محدودیت‌های واردات نیز روز به روز بیشتر می‌شد و شرکت‌های داخلی تشویق می‌شدند تا به جای واردات کالاهای ساخته شده، با ساخت کارخانه و ایجاد خط تولید، همان کالاها را در داخل بسازند.
دهه چهل و اوایل دهه پنجاه دوره رشد مجموعه آزمایش بود. تقاضا برای تولیدات آزمایش به قدری زیاد شده بود که محسن آزمایش به فکر توسعه افتاد. در سال 1354 زمینی 300 هزار متری در مرودشت شیراز خرید و ساخت مجتمع صنعتی آزمایش را با چهار میلیارد سرمایه شروع کرد. زیربنای مجتمع 14 هزار متر بود و پیش‌بینی شده بود تا پایان سال 1357 به بهره‌برداری برسد. اما مشکلاتی مثل کمبود سیمان، آهن و نیروی کار ماهر و محدودیت بنادر برای واردات تجهیزات باعث شد تا «برخلاف پیش‌بینی مدیران شرکت، بهره‌برداری از آن به تاخیر بیفتد.»
قرار بود در مجتمع صنعتی مرودشت با 1500 نفر کارگر و کارمند سالانه یک میلیون و چهارصد هزار دستگاه لوازم خانگی مثل یخچال، کولر، اجاق گاز، لباسشویی و ظرفشویی تولید شود. بازار داخلی هدف اصلی بود اما قرار بود بخشی از تولیدات مازاد بر نیاز کشور نیز صادر شود.
علاوه بر این، پیش‌بینی شده بود در کنار کارخانه یک مجتمع آموزشی احداث شود تا 500 دانش‌آموز با هزینه بنیاد آزمایش تحصیل کنند.
به جز این، محسن آزمایش شرکت فابیست را برای تولید پنل‌های پیش ساخته (ورق‌های بلند) در ساوه احداث کرده بود که در ساخت کارخانه مرودشت نیز از محصولات آن استفاده می‌شد.
توجه او به کارش بود و به هیچ کار دیگر توجه نشان نمی‌داد و تمام درآمدهایش را صرف توسعه شرکت می‌کرد. خودش در گفتگو با مجله تلاش در سال 47 می‌گوید: «بیش از سی و دو سال است که شبانه روز در حدود بیست ساعت کار می‌کنم و همواره پس از پرداخت مالیات حقه بقیه درآمد خویش را به توسعه کارخانه و تنوع محصولات اختصاص داده‌ام. به همین دلیل اکنون بجز کارخانه‌های صنعتی آزمایش هیچ تشکیلات و یا چیز دیگری در هیچ نقطه ایران و جهان ندارم.»

نگاه مدیریتی آزمایش
چون خودش با کارگری کارش را شروع کرده بود، هوای کارگرانش را داشت. «بر اساس مطالعه شرکت ملی نفت ایران، حقوق کارکنان آزمایش، چند درصد بیشتر از سایر صنایع و نهادهای دولتی بود.»
برای مدیرانش نقش ویژه‌ای قائل بود و سعی می‌کرد تا به شکل‌های مختلف از آنها حمایت کند. برای آنها ماشین و خانه و زمین می‌خرید یا به آنها کمک می‌کرد تا بتوانند وام بگیرند. هدیه عروسی به آنها می‌داد و در عروسی کارکنانش ماشین شخصی خود را با هدیه در اختیار آنها می‌گذاشت.
اما این نظام تشویق کارکنان و مدیریت علمی در سال‌های اول در مجموعه آزمایش وجود نداشت ولی در اوایل دهه پنجاه او نگاه سنتی را کنار گذاشت و به «مدیریت علمی روی آورد.»
به نوشته کتاب پنجاه کنشگر اقتصادی ایران»تا پیش از آن، عمدتا نگرش سنتی بر اداره شرکت حکم فرما بود. اگر در حضور جمع با کارگری برخورد خشونت‌آمیز می‌کرد، هنگام خروج، وی را صدا می‌زد و از طریق گفتگوی پدرانه و با پرداخت مبلغی پول در رفع سوء تفاهم می‌کوشید.»

سرنوشت تلخ آزمایش
او با اکثر هم‌عصران خود تفاوت جدی داشت. کارش را با کارگری شروع کرده بود و تحصیلات اندکی داشت اما اکثر صاحبان صنایع رقیب، پیشینه تجاری داشتند و از تجارت به تولید روی آورده بودند. او مردی خودساخته بود که پشتیبانی نداشت و شاید به همین دلیل هم در افتتاح کارخانه‌اش از شاه دعوت کرده بود بلکه قدرت حکومت به توسعه فعالیت‌هایش کمک کند یا دست‌کم مانع از تلاش رقیبان برای حذف او از بازار شود. این را هم نباید از یاد برد که شاه هم بدش نمی‌آمد با حضور در میان صاحبان صنایع مشهور آن دوره، دستاوردهای آنها را به نام خودش بزند. همین دیدارها بعد از انقلاب کار دستش داد و کارخانه‌هایش در طوفان انقلاب مصادره شد. اسمش در فهرست مصادره اموال 51 نفری قانون حفاظت و توسعه صنایع که دهم تیر 1358 تصویب شد، نبود اما اموالش بر اساس بند جیم همین قانون مصادره شد. بندی که تاکید داشت بر «صنایعی که به دلیل سوء مدیریت یا فساد مالی وام‌های بسیار از سیستم بانکی اخذ کرده‌اند.»
بسیاری از شرکت‌ها در آن زمان برای توسعه فعالیت‌هایشان از بانک‌ها وام گرفته بودند و گزارش‌ها نشان می‌دهد که اکثر آنها قسط‌های خود را سر وقت پرداخت کرده بودند اما مقامات حکومت انقلابی با محاسبه میزان دارایی شرکت‌ها و وام‌های دریافتی، شرکت‌هایی نظیر آزمایش را مصادره و ملی کردند.
شرکت‌های محسن آزمایش پس از ملی شدن به سازمان صنایع ملی داده شد ولی به دلیل سوء مدیریت به سرعت به شرکت‌هایی زیان‌ده بدل شدند. بخشی از زمین‌های شرکت برای پرداخت زیان‌هایش فروخته شد، کارگرانش بازخرید و بازنشسته شدند و سوله‌های شرکت در مرودشت به گاوداری‌ها اجاره داده شد تا در آن علوفه نگهداری کنند.
محسن آزمایش همواره آروز داشت تا کارخانه‌اش، یکی از بزرگترین کارخانه‌های تولیدکننده لوازم خانگی باشد که 200 تا 300 نوع محصول باکیفیت و ارزان تولید کند. او می‌گفت:» اگر در این محیط، جوانی بی‌سواد با ایمان و پشتکار خود به چنین موفقیت‌هایی دست یافته است، آیا دیگران، به خصوص تحصیل کرده‌های ما نخواهند توانست از این همه موهبت برخوردار گردند و شاهد پیروزی را در آغوش بگیرند.»
با این همه امید و شوق، محسن آزمایش یک سال پس از مصادره اموالش ناچار شد به سوئیس مهاجرت کند که چهار فرزندش در آنجا درس می‌خواندند. فرزند بزرگش امیر مسعود در آن زمان تنها 18 سال داشت. او برای اولین بار در زندگی اقتصادی‌اش درآمدی نداشت و وابسته خانواده‌ بود. مردی که روزی مخارج زندگی دو هزار نفر را از طریق کارخانه‌هایش تامین می‌کرد، محتاج خانواده‌اش شده بود.
گرفتاری‌ها و هزینه بالای زندگی و بیماری سبب بروز اختلافاتی در میان خانواده شد و همسر دومش در سال 1366 از وی جدا شد. همسر اولش هم در ایران زندگی می‌کرد. سال‌های آخر عمرش یک تراژدی تمام عیار بود. انگار زندگی‌اش دوباره از سر شروع شده بود. یاس و ناامیدی و بیماری اجازه نمی‌داد که بتواند کاری کند. محسن آزمایش که کودکی و جوانی نکرده و همه عمرش به کار گذاشته بود دچار سرخوردگی شدیدی شده بود برای همین وقتی پسرش به عنوان تنها تکیه‌گاهش برای کار به مراکش رفت، با او همراه شد. محسن آزمایش در سال 1371 یعنی چهارده سال پس از مصادره اموالش در شهر رباط مراکش در غربت درگذشت و همانجا به خاک سپرده شد.
محسن آزمایش برخلاف هم‌عصران و رقبایش مانند برخوردار و برادران ارجمند در شرکت ارج که به صورت خانوادگی یا با سرمایه نسلی و آموزشی‌های دانشگاهی کارشان را شروع کرده بودند، او یکه و تنها، بدون داشتن تحصیلات عالی، کارش را شروع کرد و با هوش و پشتکار شخصی توانست آزمایش را به یک برند ملی تبدیل کند. وقتی حاصل عمرش بعد از چهار دهه تلاش، در زمان انقلاب مصادره شد، دق کرد و کارخانه‌اش در سه راه آزمایش بعد از سال‌ها به جای تولید لوازم خانگی، تبدیل به تالار عروسی شد.

دستاورد صنعت / پائیز 1344 نمایشگاهی صنعتی در شیراز برپا می‌شود و گروه صنعتی ایران ناسیونال با اتوبوس‌های تولیدی‌اش در آن غرفه دارد. محمدرضا شاه پهلوی نمایشگاه را افتتاح می‌کند و پس از بازدید از غرفه ایران ناسیونال به گفته احمد خیامی‌در کتاب «پیکان سرنوشت ما» به او می‌گوید: «واقعا شما در کارتان خوب پیشرفت کردید. حیف که ما نمی‌توانیم در ایران اتومبیل سواری بسازیم و باید جدیت کنیم چند کارخانه مونتاژ اتومبیل سواری تاسیس شود، عرض کردم چه کسی گفته نمی‌توانیم در ایران سواری بسازیم. محمد رضا شاه گفت با مدیر عامل جنرال موتورز و رئیس هیات مدیره مرسدس بنز نیز صحبت کردم آنها گفتند که ساخت هیچ قطعه‌ای از سواری به سود ایران نیست، فقط می‌توانید مونتاژ کنید. گفتم خلاف به عرض رسانده‌اند، بنده قول می‌دهم از امروز تا دو سال دیگر تولید اتومبیل سواری مناسب اقتصاد و راه‌های ایران را با دست‌کم 35 تا 40 درصد قطعات ساخت داخل شروع کنم و بین ده تا دوازده سال به نود درصد تولید داخلی برسیم.»
بعد از این گفتگو احمد خیامی‌کارها را به برادر کوچکش محمود سپرد و برای بازدید از کارخانه‌های تولید خودرو راهی سفر اروپا شد تا یک اتومبیل مناسب برای مونتاژ در ایران را به پیدا کند. از کارخانه‌های فیات و لانچیا، فولکس واگن، مرسدس بنز، دکا، پژو، سیتروئن، رنو، کارخانه روتس (سازنده اتومبیل‌های هیلمن، آرو، آونجر و جگوار) و فورد بازدید کرد. پس از بررسی‌های احمد، سرانجام قرعه به نام شرکت انگلیسی روتس افتاد و مقدمات ساخت و تولید پیکان فراهم شد. او قراردادی با شرکت تالبوت بست و ساخت خودروی پیکان(هیلمن) در اردیبهشت 1346 شروع شد.
مراسم افتتاح کارخانه با تولید اولین پیکان در روز بیست و سوم اردیبهشت 1346 با حضور شاه و فرح پهلوی، امیرعباس هویدا نخست وزیر، روسای مجلس سنا و شورای ملی و تعدادی از وزرا برگزار شد.
احمد خیامی‌در مراسم رونمایی از اولین پیکان گفت: «این نخستین گام اساسی در راه صنایع اتومبیل‌سازی کشور است. خدمتگزار نه تنها امیدوار است بلکه ایمان راسخ دارد در آینده نزدیکی میهن ما در این صنعت که مادر بسیاری از صنایع دیگر است مقامی ‌را که شایسته ایران است در جهان احراز خواهد نمود.»
محمدرضا شاه پهلوی هم در این مراسم گفت: «ما برای ایجاد کار و پیشرفت جامعه و ترقی و به دست آوردن سطح زندگی بالاتری برای مردم به طور مسلم برنامه صنعتی کردن مملکت را قویا دنبال خواهیم کرد. این موسسه باید به حداکثر تکامل برسد. موسساتی از این قبیل باید به تعداد بیشتری در مملکت ایجاد شود. کارگرهایی چون شما زحمتکش و با استعداد باید روز به روز در مملکت بیشتر شوند و از زندگی بهتری برخوردار شوند.»
کارخانه ایران ناسیونال کارش را با تولید روزانه ده دستگاه سواری و هفت دستگاه اتوبوس و کامیون شروع کرد و در پایان سال اول با 250 کارگر و کارمند هشت هزار دستگاه خودرو تولید کرد. هر دستگاه پیکان به قیمت پانزده هزار تومان پیش فروش شد.

زندگی برادران خیامی
وقتی پیکان تولید شد احمد خیامی‌43 سال بیشتر نداشت و سیزده سالی بود که از مشهد به تهران آمده بود. احمد خیامی‌در سال 1303 و در خانواده‌ای پرجمعیت (شش دختر و سه پسر) متولد شد. برادرش محمود پنج سالی از او کوچکتر بود. پدرشان علی اکبر مردی مذهبی و زمین داری کوچک بود که در مشهد یک گاراژ باربری داشت که بعدها به کارواش تبدیل شد. احمد خیامی ‌از کودکی عاشق کارهای فنی بود. بسیاری اوقات هنگام فراغت از مدرسه اتومبیل‌های دیگران را می‌شست و کمی‌که بزرگتر شد تعمیرات ساده اتومبیل را انجام می‌داد. احمد به مدرسه و آموزش‌های رسمی‌ علاقه‌ای نداشت از این رو پس از کلاس نهم، دبیرستان شاهپور را ترک کرد و بعدها در مدرسه رازی به صورت شبانه، ادامه تحصیل داد.
خودش در کتاب پیکان سرنوشت ما می‌گوید: «باوجود آنکه چند ماه بیشتر به اتمام تحصیل در دبیرستان نمانده بود، ترک تحصیل کردم و دنبال تجارت رفتم و حجره‌ای در سرای فردوسیه مشهد اجاره و در آن تجارتخانه‌ای تاسیس کردم … کالا را بنا به سفارش تجار می‌خریدم و در مقابل از آنان حق‌العمل می‌گرفتم و کالاهایی را که در تهران بازار بهتری داشت از مشهد برای خودم یا آن افراد می‌خریدم و به تهران می‌فرستادم. در آن زمان از مشهد قالی و خشکبار و پنبه و پشم و روده و دانه‌های روغنی به تهران می‌آوردم و از تهران برنج و کبریت و چای و نیل و پارچه‌های کنفی(چتایی) و فاستونی و کالاهای وارداتی به مشهد می‌بردم.»
بعد از تبدیل بنگاه باربری پدرش به کارواش احمد مدتی برای کار تجاری به خرمشهر رفت و کارهای کارواش را به برادر کوچکتر محمود سپرد که در آنجا کارهای گریس کاری اتومبیل را انجام می‌داد.
اما احمد در تجارت شکست خورد و بعد از شکست تجاری در خرمشهر، به مشهد بازگشت و همراه برادرش محمود به کار در کارواش پرداخت و در سال 1328 احمد و محمود با چهارصدتومان پس اندازشان دو بشکه روغن و یک بشکه گازوئیل خریدند تا برای عوض کردن روغن کامیون‌ها و اتوبوس‌ها نیازی نداشته باشند که برای هرکدام جداگانه و در مقدار کم خرید کنند «با هم شریک شدیم و این نخستین سرمایه‌گذاری من و برادرم در کار شراکت بود.»
مدتی بعد دو برادر با پس‌انداز شش هزار تومانی خود به عنوان پیش قسط از شرکت مریخ که نمایندگی مرسدس بنز را در خیابان سعدی تهران داشت دو اتومبیل بنز 180 بنزینی خریدند. احمد می‌گوید: «در سال 1332 که قدم به سی سالگی گذاشتم، اولین اتومبیل بنز را در مشهد فروختم و فهمیدم کم کم زندگی روی خوشش را به ما نشان می‌دهد.»
کاروبارشان خوب پیش می‌رفت و موفقیت‌شان در فروش اتومبیل به حدی بود که برادران خیامی‌دو سال بعد نمایندگی فروش بنز در مشهد را گرفتند. چند سال بعد به دلیل واردات گسترده خیامی ‌از بنز، برادران سودآور نمایندگی بنز را در ایران به او واگذار کردند.
احمد بعد از چهار سال کار در گاراژ در سال 1333 در آستانه سی سالگی به این نتیجه رسید که امکان ترقی بیشتر در مشهد برایش وجود ندارد بنابراین به تهران رفت و مغازه‌ای در خیابان چراغ گاز یا اکباتان تهران برای فروش اتومبیل و خرید و فروش لوازم یدکی اجاره کرد. نام فروشگاه را «شرکت تضامنی برادران خیامی» گذاشت تا به وی اعتماد کنند. کم کم کسب و کار شرکت رونق گرفت و به سرعت مغازه‌های اطراف را برای کارهایشان اجاره کرد. این فروشگاه بعدها «پی ال پی» نام گرفت و به یکی از بزرگترین عرضه‌کنندگان قطعات یدکی اتومبیل در ایران تبدل شد. در این زمان نمایندگی دو شرکت خارجی لاستیک کنتینانتال و باتری دنا را هم گرفتند.
همزمان با واردات قطعات اتومبیل، احمد در سال 1337 به اروپا سفر کرد و در آن سفر مقدار زیادی شاسی اتوبوس سفارش داد تا سازندگان روی آنها اتاق بسازند و در بازار ایران بفروشند. بعدها خودش هم تولید اتوبوس را با شاسی‌های وارداتی شروع کرد.
احمد خیامی‌در کتاب پیکان سرنوشت ما می‌گوید: «درآمدم از فروش قطعات یدکی اتومبیل در فروشگاه خیابان اکباتان با گرفتن نمایندگی لاستیک کنتینانتال، باتری دنا و بعضی قطعات دیگر از خارج زیاد شده بود و تصمیم گرفتم به آروزی دیرینه خود در مورد ساختن اتاق اتوبوس جامع عمل بپوشانم. قطعه زمینی بین جاده مخصوص و بزرگراه کرج به قیمت متری یک تومان خریدیم و یک سالن بزرگ آنجا ساختیم و وسایل کار ساخت اتوبوس را در آن جا نصب کردیم.»

پایه‌گذاری ایران ناسیونال
برادران خیامی‌درست زمانی کارشان را در تهران شروع کردند که گروهی از مدیران تکنوکرات و حامی‌صنعت به قدرت رسیده بودند و علینقی عالیخانی در راس وزارت اقتصاد قرار گرفته بود و از صنعتگران حمایت می‌کرد. دهه چهل خورشیدی رشد اقتصادی بالا، تورم اندک و امید به آینده زیاد بود. بسیاری از تجار قدیمی‌در کنار واردات، با حمایت دولت، شروع به تولید و مونتاژ کالاها و محصولات صنعتی در ایران کردند.
در این زمان احمد خیامی‌ هم شرکتی به نام کارخانجات صنعتی ایران ناسیونال را با سرمایه ده میلیون تومان ثبت کرد که پنجاه درصد آن به نام خودش و پنجاه درصد منهای یک به نام محمود بود و یک درصد باقی مانده هم به نام پدرش علی اکبر.
در دوازدهم مهر 1341 کارخانه ایران ناسیونال با حدود 100 میلیون ریال سرمایه با هدف مونتاژ و تولید انواع خودرو در خیابان اکباتان تهران احداث شد و از بیست و هشتم اسفند 1342 با تولید اتوبوس کارش را شروع کرد. موسسان اولیه حاج علی اکبر، احمد و محمود خیامی‌و مرضیه خیامی‌و زهرا سیدی رشتی (همسران دو برادر) بودند.
بعد از شروع فعالیت کارخانه، 25 نفر از کارگران ایران ناسیونال برای گذراندن دوره‌های آموزشی اتاق‌سازی اتوبوس به کارخانه مانهایم آلمان فرستاده شدند. نیروی هوایی ارتش اولین خریدار اتوبوس‌های شرکت تازه تاسیس بود که 30 دستگاه اتوبوس برای سرویس کارکنانش سفارش داد بعد از آن «لوان تور» و «تی بی تی» شروع به خرید اتوبوس‌های شرکت کردند.
تا این زمان محمود همچنان در مشهد کار می‌کرد ولی یکی دو ماه مانده به پایان ساخت کارخانه به تهران مهاجرت کرد و گروهی از کارگران مورد اعتمادش در مشهد را نیز با خود به تهران آورد.

تولد پیکان
سه سال بعد از شروع به کار کارخانه، آنها به نمایشگاهی که در شیراز برپا شده بود رفتند و ایران ناسیونال هم در آنجا غرفه‌ای داشت که اتوبوس‌های ساخت خودش را به نمایش گذاشته بود. در آنجا پس از گفتگویی کوتاه با شاه، کلید تولید پیکان زده شد و دو سال بعد اولین پیکان تولید شد.
یک سال بعد در سالروز تولد پیکان جشن بزرگی در هتل ونک با حضور کارکنان ایران ناسیونال برگزار شد و آهنگ معروف و ماندگار «تولدت مبارک» انوشیروان روحانی که برای پیکان ساخته شده بود، در این مراسم نواخته و از رادیو و تلویزیون پخش شد.
همزمان با تولید پیکان، ایران ناسیونال در تلاش بود نظر شرکت آلمانی بنز را برای ساخت موتورهای دیزل را در ایران جلب کند. چند ماهی از تولید پیکان نگذشته بود که در اواخر سال 1346 شرکت سهامی‌تولید موتورهای دیزل ایران (M.E.D.I) با شراکت بنز، شرکت خاور و ایران ناسیونال تشکیل شد. یک سال بعد بانک توسعه صنعتی نیز در این پروژه سهیم شد و شرکت‌های خاور و ایران ناسیونال موتورهای خود را از این شرکت می‌خریدند.
در میانه دهه چهل خورشیدی، در اوج دهه طلایی اقتصاد ایران روز به روز راه‌ها و جاده‌های شهری و روستایی توسعه می‌یافت و تولید و فروش اتوبوس نیز رونق بیشتری می‌گرفت. ایران ناسیونال اتوبوس‌های لوکس‌اش را 185 هزار تومان در بازار می‌فروخت که شصت هزار تومان آن نقد و بقیه قسطی بود با ماهی پنج هزار تومان. مینی‌بوس‌های تولیدی این شرکت هم 55 هزار تومان قیمت داشت که 25 هزار تومان آن را نقد و بقیه با اقساط ماهی 1200 تومان فروخته می‌شد.
روز به روز تعداد کارگران و کارمندان ایران ناسیونال بیشتر می‌شد و در سال 1350 تعداد کارکنانش از 13 هزار نفر فراتر رفته بود که برادران خیامی‌شهرک پیکان را ساختند که اکنون به پیکان‌شهر معروف است. در این شهرک مسکونی آپارتمان‌هایی دو خوابه وسه خوابه با تمام امکانات ساخته شد و کارگران هم تا زمانی که در ایران ناسیونال کار می‌کردند از این واحدهای مسکونی استفاده می‌کردند. هزینه آب و برق و نگهداری ساختمان با کارگران بود و مبلغ اجاره ناچیزی بابت سکونت می‌پرداختند که بیشترین مبلغ آن یکصدتومان بود. نزدیک به یک سوم کارگران و کارکنان هم با کمک ایران ناسیونال برای خودشان خانه خریداری کرده بودند.

جدایی برادران خیامی
در حالی که ایران ناسیونال هر روز توسعه پیدا می‌کرد، دو برادر در اواخر سال 1351 در سکوت خبری از هم جدا شدند. کارخانه‌های تولید پیکان، اتوبوس سازی و مرسدس بنز به محمود رسید و احمد سرمایه‌اش را صرف خرید بخشی از بیمه امید (بیمه آسیای فعلی) کرد و کارخانه مبل‌سازی مبلیران و فروشگاه‌های زنجیره‌ای کوروش را در تهران و مشهد تاسیس کرد.
احمد خیامی‌در کتاب «پیکان سرنوشت ما» علت جدایی این طور روایت می‌کند که یک بار که به رسم هر ساله گزارش پیشرفت‌های ایران ناسیونال را به محمدرضا شاه می‌دادم، شاه گفت «می‌خواهم به کارخانه‌ها دستور بدهم تا 49 درصد سهام خود را به کارگران بفروشند و آنها را در سهام کارخانه‌ها شریک کنیم و دولت در خرید سهام به کارگران کمک کند. گفتم به نظرم انجام این کار کمی ‌زود است. زیرا در حال حاضر کسانی که در امور صنعتی شروع به کار کرده‌اند تمام سعی خود را به کار می‌برند تا به خودکفایی برسند و به هر دری می‌زنند تا سرمایه‌ای برای رسیدن به هدف‌هایشان جمع کنند و اگر سهام خود را به کارگران بفروشند، صددرصد از فعالیت باز می‌مانند و احتمالا به خودکفایی نمی‌رسند…. موضوع فروش 49 درصد از سهام کارخانجات صنعتی به کارگران بعد از یک سال وسیله‌ای شد تا بتوانند مرا مخالف ایده‌های ترقی‌خواهانه شاه معرفی کنند و اجازه اخراجم از ایران ناسیونال را به دست آورند.
بنابر روایت احمد خیامی ‌یک سال بعد، در هفتم اردیبهشت 1351، برادرش محمود به عنوان مدیر عامل و نمایندگان کارگران کارخانجات صنعتی ایران ناسیونال در کاخ نیاوران به دیدار شاه رفتند و محمد رضا شاه گفت این کارخانه باید به یکی از عظیم‌ترین صنایع در ایران تبدیل شود و به سطح بین‌المللی برسد. سپس گفت ما نخستین بار با سهیم کردن کارگران در بیست درصد منافع کارخانه‌ها این کار را شروع کردیم…»
این نقطه آغاز جدایی دو برادر بود. البته اختلافاتی دیگری هم بین آنها بر سر مدیریت شرکت‌ها بروز کرده بود. بعد از جدایی دو برادر، ایران‌ناسیونال به محمود رسید و احمد خیامی‌فروشگاه‌های کوروش، کارخانه جامکو برای تولید لباس و مبلیران را برای ساخت مبل و بیمه آسیا را راه‌اندازی کرد.
ارزش فروشگاه‌های کوروش، بیمه آسیا و دیگران دارایی‌ها به گفته احمد خیامی، در زمان انقلاب بیشتر از شش میلیارد تومان و سهام ایران ناسیونال نیز حدود هفت میلیارد و پانصد میلیون تومان بود که همه به دست انقلابیون مصادره شد.
تولید پیکان از 8 هزار دستگاه در سال اول به 136 هزار دستگاه در سال 1357 رسید و تا زمانی که در سال 1384 از رده خارج شد دو میلیون و 62 هزار دستگاه از آن تولید شده بود.
ایران ناسیونال در زمان انقلاب تنها یک شرکت تولید و مونتاژ خودرو نبود و در کارخانجات و موسسات دیگری برای ساخت قطعات سرمایه‌گذاری کرده بود از جمله این کارخانه‌ها می‌توان به کارخانه لاستیک سازی بریجستون، شرکت پیستون سازی ایران، کارخانه پولی رنگ (تولیدکننده رنگ اتومبیل)، کارخانجات رضا در مشهد برای تولید سپر و رینگ اتومبیل، کارخانه جوش اکسیژن در مشهد، کارخانه ایدم در تبریز برای تولید موتور، کارخانه فنر سازی در جاده کرج، کارخانه ریخته‌گری، کارخانه تولید موتور اتومبیل برای ساخت سیلندر و رینگ و پیستون اشاره کرد.
در آن سال‌ها بعد از شرکت نفت، حقوق و مزایای ایران ناسیونال از بقیه شرکت‌ها بیشتر بود با این حال انتقادها از این شرکت هم کم نبود.
علی اصغر سعیدی استاد دانشگاه تهران که درباره صنعتگران دوره پهلوی چندین کتاب منتشر کرده می‌گوید: «به یاد دارم افرادی مانند سعید سلطان‌پور که یکی از اعضای سازمان چریک‌های فدایی خلق بود، تئاتری را به نام «عباس آقا؛ کارگر ایران ناسیونال» در تماشاخانه سنگلج روی صحنه برده بود و نشان می‌داد که چقدر این کارگران با سختی و استثمار روبه‌رو بودند. اما آنچه روایت می‌شد اصلا با واقعیت همخوانی نداشت. هنوز هم کارگرانی که در پیکان شهر هستند می‌توانند در این مورد شهادت دهند. البته چپ‌گراهای مسلمان‌نما هم کمتر از مارکسیست‌ها مقصر نبودند. افراد مختلفی دائما به کارخانه ایران ناسیونال می‌رفتند و سخنرانی می‌کردند و کارگران را تشویق می‌کردند که شما از محمود خیامی ‌بهتر می‌توانید کارخانه را بچرخانید، احتیاجی به کارفرما ندارید و شما صاحب کارخانه هستید. این شعارها باعث شد که این کارخانه ملی شود. وقتی ایران ناسیونال دولتی شد، تمام مدیرانی که آمدند، به تدریج سیستم صنعتی محمود خیامی‌در ایران‌ناسیونال را دیدند و شایستگی این مرد را به تدریج شناختند.»
علاوه بر این، اتهامی ‌هم همواره به برادران خیامی‌وارد می‌شد که شاه در ایران ناسیونال سهم دارد و پیشرفتش را مدیون حکومت است اما رضا نیازمند از مدیران ارشد صنعتی آن زمان می‌گوید: «از این که شاه از خیامی‌ها پشتیبانی می‌کرد، حرفی نیست. شهرت داشت که شاه 30 درصد سهم در شرکت ایران ناسیونال دارد. اما من فکر می‌کنم که خیامی‌ها اصلا احتیاج به شاه نداشتند. آنها داشتند به راحتی اتومبیل‌های خودشان را می‌فروختند. در وزارت اقتصاد هم همه در خدمت ایران ناسیونال بودند. ولی شاه به پرستیژ ایران ناسیونال احتیاج داشت. افتخار می‌کرد که ما در ایران اتومبیل می‌سازیم. در خاورمیانه اولین کشور بودیم که اتومبیل ساختیم. ولی این حرف خیلی شهرت داشت و برای من هرگز اثبات نشد.»

مصادره اموال
در دهم تیر 1358 به موجب قانون حفاظت و توسعه صنایع، کارخانه ایران ناسیونال به همراه صاحبان صنایع دیگر که به فهرست 51 نفره مشهور است، مصادره و ملی شد و بخشی از آن در اختیار سازمان صنایع ملی قرار گرفت و بخشی دیگر نیز به تملک نهادها و بنیادها درآمد. محمود خیامی ‌بعد از انقلاب به لندن رفت و فعالیت تجاری خود را ادامه داد و بنیاد خیامی ‌را نیز تاسیس کرد که کارش ساخت مدرسه و بیمارستان در ایران بود. وی در عین حال سرپرست هیات امنای دانش نامه ایرانیکا بود. او در اسفند سال 1398 در لندن درگذشت.
احمد نیز بعد از انقلاب به تورنتو رفت و در فروردین سال 1379 در آن شهر درگذشت و در لس آنجلس به خاک سپرده شد. بعد از مرگش کارگران ایران خودرو، فروشگاه‌های کوروش که حالا به قدس تغییر نام داده بود، و دیگر شرکت‌ها مراسم متعددی برگزار کردند. عده‌ای از کارگران تازه این موسسات به این بهانه که او یک سرمایه‌دار طاغوتی بود تصمیم داشتند تا مراسم را به هم بزنند اما یکی از کارگران قدیمی‌ایران ناسیونال با بیان جمله‌ای آنها را آرام کرد. او گفت: هیچ کس به مرده حسادت نمی‌کند، به خصوص اگر مانند ما کارش را با کارگری شروع کرده و مانند هر کارگری ساده و غریبانه به خاک سپرده شده باشد.

منابع:

• پیکان سرنوشت ما/با بهره گیری از نوشته‌ها و خاطرات احمد خیامی/ گردآدوری و نگارش: مهدی خیامی/ نشر نی/1398
• سرگذشت پنجاه کنشگر اقتصادی ایران / فریدون شیرین کام، ایمان فرجام نیا/ نشر فرهنگ صبا/ 1393/ صفحات 315 تا 329 (برادران خیامی)
• تکنوکراسی و سیاستگزاری اقتصادی در ایران به روایت رضا نیازمند/ علی اصغر سعیدی/ انتشارات لوح فکر/1396