تصویری از صنعت برق

دستاورد صنعت / بررسی آخرین وضعیت ظرفیتهای تولید برق نشان می‌دهد که در پایان نیمه نخست سال 1404، مجموع ظرفیت اسمی نصب شده نیروگاهی کشور به رقم 96.7 هزار مگاوات رسیده است. این درحالی است که براساس اهداف کمّی ترسیم شده در برنامه هفتم، ظرفیت اسمی نصب شده نیروگاهها باید تا پایان برنامه به تراز 124,485 مگاوات افزایش یابد.
ارزیابی میزان تحقق هدف نهایی برنامه تاکنون حدود 8 درصد برآورد می‌شو د. در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر، جدول شماره (9) ماده 42 قانون برنامه هفتم، دستیابی به ظرفیت 12,000 مگاوات را هد‌ف‌گذاری کرده است. با توجه به ظرفیت 1,036 مگاواتی سال پایه ، تحقق کامل این هدف مستلزم احداث و بهره برداری از 10,964 مگاوات ظرفیت جدید نیروگاهی است. بررسی عملکرد این بخش حاکی از آن است که تا پایان شش ماهه نخست سال 1404 ، مجموع ظرفیت نیروگاههای تجدیدپذیر کشور به تراز 2,300 مگاوات رسیده است. بدین ترتیب، از ابتد ای اجرای برنامه تا پایان شهریور سال 1404، حدو د 1,264 مگاوات به ظرفیت شبکه افزوده شده که بیانگر تحقق حدود 11.5 درصد از اهداف کمّی برنامه در این بخش است.
درخصوص تولید برق از منابع هسته ای نیز، تاکنون تنها یک واحد نیروگاه هسته ای (نیروگاه بوشهر) در کشور در حال فعالیت است که با ظرفیت 1,020 مگاوات در سال 1390 به شبکه سراسری برق متصل شد. این نیروگاه در سال گذشته 6,645 میلیون کیلووات ساعت برق تولید کرده است که معادل حدود 1.7 میلیارد مترمکعب گاز طبیعی در مصرف سوخت صرفه جویی می کند. هدفگذاری قانون برنامه، دستیابی به ظرفیت 3 هزار مگاوات نیروگاه هسته‌ای است که با توجه به ظرفیت 1,020 مگاواتی موجود در سال پایه، مستلزم احداث 1980 مگاوات نیروگاه هسته‌ای جدید است، که از ابتدای اجرای برنامه تاکنون هیچ ظرفیت جدیدی افزوده نشده و بدون عملکرد بوده است.

مصرف برق
همچنین میزان تولید کل برق کشور در سال 1403 به رقم 397 میلیارد کیلووات ساعت رسیده است. این درحالی است که براساس قانون برنامه هفتم، رسیدن به سقف تولید 489 میلیارد کیلووات ساعت در سال پایانی برنامه، هدف‌گذاری شده است. با مبنا قرار دادن تولید 386 میلیارد کیلووات ساعتی در سال پایه ، میزان رشد واقعی تولید تا پایان سال 1403 معادل 11 میلیارد کیلووات ساعت بوده که این میزان رشد، بیانگر تحقق حدود 10.6درصدی از اهداف کمّی برنامه در شاخص تولید برق است.
در سالهای اخیر، ناترازی برق در کشور روندی افزایشی داشته و این موضوع نشان‌دهنده فاصله قابل توجه میان ظرفیت تولید و تقاضای واقعی برق است. افزایش ناترازی، علاوه بر فشار بر شبکه، پیامدهای اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای را به همراه دارد و ضرورت برنامه‌ریزی دقیق برای توسعه ظرفیت و مدیریت مصرف را برجسته می کند. شکاف میان تولید و تقاضای برق (ناترازی توان) در سال 1404معادل 14.746 مگاوات بوده که بیانگر آن است سال 1404، به عنوان دومین سال اجر ای برنامه هفتم، میزان بار تأمین نشده در اوج تقاضا حدود 14 هزار مگاوات بیش از آنچه براساس هدفگذاری برنامه هفتم پیش‌بینی شده بود، ثبت شد. البته باید توجه داشت که عدد اعلام شده، میزان حداکثر ناترازی در اوج تقاضاست که در 2 درصد کل ساعات سال به وقوع می‌پیوندد و رفع ناترازی در این ناحیه از طریق طرحهای مدیریت و جابه‌جایی بار صورت می‌پذیرد، این درحالی است که حداکثر ناترازی عملیاتی که در 98 درصد سایر ایام سال به وقوع می پیوندد، عددی به مراتب کمتر از آن است و کاهش آن از طریق افزایش ظرفیت تولید و مدیریت مصرف صورت می‌پذیرد.
به عنوان مثال در سال 1403 میزان حداکثر ناترازی در اوج تقاضا برابر با 17.4 هزارمگاوات بوده و حداکثر ناترازی عملیاتی برابر با 9.2 هزارمگاوات ثبت شده است. ازاین رو ، به منظور کاهش ناترازی توان، علاوه بر لزوم افزایش ظرفیت تولید، پیاده سازی طرحهای بهینه سازی انرژی در سمت مصرف نیز باید مدنظر قرار گیرد. در سمت تقاضا بیشترین سهم مصرفی برق مربوط به بخشهای صنعتی و خانگی است

وابستگی تولید برق به گاز
یکی دیگر از نکات حائز اهمیت، وابستگی بالای نیروگاههای کشور به گاز طبیعی است که موجب می‌شود هرگاه اختلالی در عرضه این سوخت رخ دهد، نیروگاهها ناچار به استفاده از سوختهای جایگزین مایع شوند. بر ای نمونه، در فصول سرد سال که مصرف گاز طبیعی در سایر بخشها افزایش می‌یابد، تأمین سوخت نیروگاهها با چالش مواجه شده و درنتیجه، کسری گاز معمولاً با گازوئیل و مازوت جبران می‌شود. یکی از بارزترین نمونه‌های اختلال در تأمین گاز نیروگاهها به زمستان سال 1403 بازمی‌گردد، در این دوره، کاهش عرضه گاز موجب شد بخش قابل توجهی از نیروگاهها ناچار به استفاده از گازوئیل و مازوت شوند. بااین حال، عرضه سوخت مایع نیز به دلیل محدودیت‌های لجستیکی و دشواری انتقال به نیروگاهها با مشکل مواجه شد، که درنتیجه، کمبود عرضه برق حتی در زمستان، مشابه وضعیت تابستان، مشاهده شد. علاوه براین، جایگزینی سوخت‌های مایع پیامدهایی ازجمله افزایش هزینه‌های سوخت و نگهداری تجهیزات نیروگاهی، آثار منفی زیست محیطی و محدودیتهای اجرایی برای صنایع به همراه دارد. از این رو، تنوع‌بخشی به سبد تولید برق نه تنها در کاهش ناترازی برق نقش دارد، بلکه امنیت انرژی کشور را تقویت کرده و آثار جانبی استفاده از سوختهای مایع را کاهش می‌دهد. در سال 1403، حدود 23 درصد از سوخت نیروگاههای حرارتی از طریق سوخت مایع تأمین شده که معادل 23.6 میلیارد لیتر است.

اقتصاد صنعت برق
در این میان، اقتصاد برق به عنوان یکی از ارکان اصلی پایداری اقتصادی و اجتماعی کشور، نقشی تعیین کننده در عملکرد سایر بخشها ایفا می کند. تداوم ناترازیهای مالی در این بخش می‌تواند منجر به کاهش سرمایه گذاری ، فرسودگی زیرساختها و درنهایت افت کیفیت و پایداری تأمین برق شود. وضعیتی که پیامدهای آن در سطح کل جامعه قابل مشاهده خواهد بود.
ازاینر و، بررسی دقیق صورتهای مالی حسابرسی شده شرکت مدیریت تولید، انتقال و توزیع نیروی برق ایران (توانیر) در سال 1403 حائز اهمیت است. بررسی صورتهای مالی بیانگر آن است که بیشترین سهم درآمدی به فروش برق به مشترکین اختصاص دارد که با حدود 48 درصد، اصلی‌ترین منبع درآمد شرکت محسوب می‌شو د. پس از آن، مابه التفاوت اجرای مقررات با سهمی نز دیک به 29 درصد در جایگاه دوم قرار دارد و نقش قابل توجهی در ساختار درآمدی ایفا میک‌ند. این ترکیب نشان می‌دهد که ساختار درآمدی توانیر به طور عمده متکی بر فروش داخلی برق است و سایر منابع درآمدی، اگرچه مکمل هستند، سهم محدودتری در کل درآمدهای عملیاتی دارند. ا زسوی دیگر بهای تمام شده درآمدهای عملیاتی، نشان‌دهنده هزینه‌های ضروری برای تولید و تأمین برق است. بیشترین سهم هزینه‌ها به خرید برق اختصاص دارد که با حدود 36.6 درصد، اصلی‌ترین مؤلفه هزینه‌ای را تشکیل می‌دهد. پس از آن، هزینه‌های مربوط به شرکتهای برق منطقه‌ای با سهمی نزدیک به 26.8 درصد در جایگاه دوم ساختار هزینه‌ها قرار دارند و نقش قابل توجهی در بهای تمام شده ایفا می‌کنند. لذا باید توجه داشت که هزینه استهلاک تأسیسات در شرکتهای توزیع و انتقال در سال 1403 حدود 104.6 همت در هزینه‌های شرکت توانیر لحاظ شده که این عدد در سال 1402 برابر با 10.9همت بوده است. بررسی دقیق صورتهای مالی حسابرسی شده شرکت مدیریت تولید، انتقال و توزیع نیروی برق ایران (توانیر) در سال 1403 نشان می‌دهد که این شرکت از فروش هرکیلووات ساعت برق به طور متوسط حدود 5.385 ریال درآمد داشته، درحالی که بهای تمام شده هر کیلووات برق براساس مجموع هزینه ها بدون احتساب هزینه استهلاک تأسیسات 4.820 ریال و با احتساب هزینه استهلاک تأسیسات برابر با 7.824 ریال بوده است . به عبارتی بدون لحاظ تجدید ارزیابی صورت گرفته در سال 1403، شرکت توانیر دارای سود عملیاتی و با لحاظ تجدید ارزیابی دارای زیان عملیاتی است.