دستاورد صنعت / طرح «یک دختر، یک دوچرخه» با اهدای دوچرخههای بازسازیشده، به دختران مناطق روستایی هند کمک میکند مسیر مدرسه تا خانه را آسانتر طی کنند و تحصیل خود را ادامه دهند.
در بسیاری از مناطق روستایی هند، فاصله میان محل زندگی دانشآموزان و دبیرستان، به یکی از موانع جدی ادامه تحصیل دختران تبدیل شده است. بر اساس آمار منتشرشده در منبع اصلی، ۵۸ درصد دختران در مناطق روستایی هند تحصیلات خود را کامل نمیکنند.
پس از پایان دوره ابتدایی، ممکن است نزدیکترین دبیرستان تا ۱۰ کیلومتر با روستا فاصله داشته باشد. برای خانوادههایی که امکان پرداخت هزینه رفتوآمد را ندارند، این فاصله میتواند به معنای ترک تحصیل دختران باشد.
در چنین شرایطی، یک طرح اجتماعی در هند تلاش میکند با راهکاری ساده اما اثرگذار، بخشی از این مشکل را حل کند: اهدای دوچرخههای بازسازیشده به دختران دانشآموز.
«یک دختر، یک دوچرخه»؛ یک راهکار ساده برای یک مشکل بزرگ
پراگنیا موهان، ورزشکار سهگانه هندی و بنیانگذار طرح Ek Beti, Ek Cycle به معنای «یک دختر، یک دوچرخه»، این طرح را با هدف کمک به دختران دبیرستانی مناطق روستایی ایالت گجرات آغاز کرد.
این برنامه فقط دوچرخه در اختیار دانشآموزان قرار نمیدهد. دختران شرکتکننده، دوچرخهسواری، تعمیر و نگهداری دوچرخه و اصول ایمنی در جاده را نیز یاد میگیرند.
موهان معتقد است دوچرخه برای این دختران فقط یک وسیله حملونقل نیست، بلکه ابزاری برای افزایش استقلال و اعتمادبهنفس آنهاست.
او میگوید: «دوچرخه فقط وسیله حملونقل نیست؛ به ابزاری برای استقلال، دسترسی و اعتمادبهنفس تبدیل میشود.»
چرا رفتوآمد یکی از موانع تحصیل دختران است؟
در مناطق روستایی هند، مدارس دولتی معمولاً آموزش، کتاب و لباس فرم را بدون دریافت هزینه در اختیار دانشآموزان قرار میدهند، اما هزینه رفتوآمد الزاماً تحت پوشش دولت نیست و در بسیاری از مناطق نیز سرویس مدرسه وجود ندارد.
خانوادهها هم معمولاً در مورد رفتوآمد مستقل دختران نگرانیهای بیشتری دارند. فاصله، شرایط جادهها، امنیت و برخی هنجارهای سنتی باعث میشود دختران امکان رفتوآمد آزادانهای مانند پسران نداشته باشند.
هزینه رفتوآمد به دبیرستان نیز برای بسیاری از خانوادههای روستایی قابل توجه است. خانوادهها معمولاً ماهانه حدود ۱۰۰۰ تا ۱۳۰۰ روپیه هند، معادل تقریبی ۱۰ تا ۱۴ دلار، برای این منظور پرداخت میکنند.
برای یک خانواده کمدرآمد، چنین هزینهای میتواند فشار اقتصادی قابل توجهی ایجاد کند و خطر ترک تحصیل دانشآموز را افزایش دهد.
از دوچرخه اهدایی تا یک فرصت تازه
طرح «یک دختر، یک دوچرخه» نخستین برنامه آزمایشی خود را در نوامبر ۲۰۲۳ آغاز کرد.
در نخستین مرحله، موهان و اعضای خانواده و دوستانش برای جمعآوری دوچرخههای بلااستفاده به خانههای مردم مراجعه میکردند. امروز بخش مهمی از دوچرخههای اهدایی از سوی دانشآموزان مدارس خصوصی شهری تأمین میشود؛ دانشآموزانی که دیگر به دوچرخههای خود نیاز ندارند.
دوچرخههای جمعآوریشده با همکاری MYBYK، یکی از بزرگترین پلتفرمهای اشتراک دوچرخه در هند، بازسازی میشوند و سپس در اختیار مدارس مناطق روستایی قرار میگیرند.
مدارس نیز در شناسایی دخترانی که بیشترین نیاز را به دوچرخه دارند، نقش مهمی ایفا میکنند.
این مدل علاوه بر ایجاد یک فرصت آموزشی، نمونهای از اقتصاد چرخشی نیز محسوب میشود؛ زیرا وسیلهای که دیگر استفاده نمیشود، دوباره وارد چرخه مصرف شده و به ابزاری برای ایجاد ارزش اجتماعی تبدیل میشود.
آموزش دوچرخهسواری و افزایش اعتمادبهنفس
دخترانی که دوچرخه دریافت میکنند، در کارگاههای سه تا پنجروزه طرح شرکت میکنند. در این کارگاهها علاوه بر آموزش دوچرخهسواری، اصول تعمیر و نگهداری و ایمنی جاده نیز آموزش داده میشود.
برای بسیاری از دختران، این نخستین تجربه جابهجایی مستقل است.
برخی از دانشآموزانی که در ابتدا از دوچرخهسواری در جادههای روستایی میترسیدند، تمرین خود را صبح زود و در ساعات خلوت آغاز کردند تا بهتدریج اعتمادبهنفس بیشتری پیدا کنند.
بعضی از دختران نیز دوچرخههای خود را با سبد، طناب و تکههای پارچه شخصیسازی کردهاند تا بتوانند کیف، کتاب و وسایل مدرسه را راحتتر حمل کنند.
یکی از نکات جالب این طرح، مشارکت خود دختران در آموزش سایر دانشآموزان است. کسانی که سریعتر دوچرخهسواری را یاد میگیرند، گاهی پس از پایان کارگاه میمانند و به دیگران کمک میکنند.
به این ترتیب، یک شبکه کوچک از همکاری، حمایت متقابل و کار تیمی میان دانشآموزان شکل میگیرد.
یک مدل مسئولیت اجتماعی که به خودکفایی میرسد
شرکتکنندگان دورههای قبلی تشویق میشوند در کارگاههای جدید بهعنوان مربی یا دستیار فعالیت کنند.
این رویکرد باعث میشود طرح بهجای وابستگی کامل به داوطلبان، به سمت خودکفایی و توسعه ظرفیت محلی حرکت کند.
موهان میگوید: «ما میخواهیم آنها به خودکفایی برسند، نه اینکه به ما وابسته باشند. این کار به ما کمک میکند سریعتر برنامه را توسعه دهیم و به مدارس بیشتری برسیم.»
این مدل میتواند برای پروژههای مسئولیت اجتماعی شرکتها نیز آموزنده باشد؛ زیرا موفقیت یک طرح اجتماعی تنها به میزان بودجه آن وابسته نیست، بلکه ایجاد ظرفیت در جامعه محلی نیز اهمیت زیادی دارد.
نقش مدارس و خانوادهها در موفقیت طرح
یکی از چالشهای مهم این پروژه، جلب رضایت والدین و سرپرستان دختران است.
اگرچه بسیاری از دختران پس از دیدن دوچرخهسواری سایر اعضای خانواده علاقهمند به استفاده از دوچرخه هستند، اما نگرانیهای خانوادگی درباره امنیت و مسائل فرهنگی همچنان وجود دارد.
مدارس برای حل این مشکل جلساتی با والدین برگزار میکنند و درباره اهداف و شیوه اجرای طرح توضیح میدهند.
به گفته موهان، مدارس برای این گفتوگوها گزینه مناسبی هستند، زیرا سالها در جامعه محلی فعالیت کردهاند و از اعتماد خانوادهها برخوردارند.
این تجربه نشان میدهد که مشارکت جامعه محلی یکی از ارکان اصلی موفقیت پروژههای مسئولیت اجتماعی است.
اثرگذاری طرح؛ از حضور منظم در مدرسه تا ورزش
معلمان حدود سه ماه پس از پایان کارگاهها، عملکرد دانشآموزان را ارزیابی میکنند.
گزارشهای مدارس از بهبود نظم حضور در کلاس، افزایش توان جسمانی و رشد مشارکت دختران در تیمهای ورزشی حکایت دارد.
اما از نگاه بنیانگذار طرح، مهمترین دستاورد آن افزایش اعتمادبهنفس است.
موهان میگوید: «بزرگترین تغییری که در دختران میبینیم، اعتمادبهنفس است. دخترانی که زمانی خجالتی و مردد بودند، اکنون در داخل و خارج از کلاس مشارکت فعالتری دارند.»
در یکی از نمونهها، یک دانشآموز پس از پایان دوره متوسطه درخواست کرد دوچرخهاش را حفظ کند، زیرا میخواست تحصیلات خود را ادامه دهد. فاصله محل زندگی تا مرکز آموزشی مهمترین نگرانی خانواده او بود و دوچرخه این امکان را برایش فراهم کرد که مسیر ادامه تحصیل را دنبال کند.
همکاری دانشگاه برای سنجش تأثیر پروژه
طرح «یک دختر، یک دوچرخه» با دانشکده بهداشت عمومی دانشگاه احمدآباد نیز همکاری میکند تا اثرات دوچرخهسواری منظم بر شاخصهایی مانند توان جسمانی و عملکرد ورزشی دختران را بررسی کند.
این نوع همکاری دانشگاهی به پروژه کمک میکند نتایج اجتماعی و سلامتمحور خود را بهتر اندازهگیری کند و شواهد بیشتری درباره تأثیر آن بر زندگی دانشآموزان به دست آورد.
۱۲۰۰ دختر؛ آغاز مسیر توسعه در هند
این طرح طی دو سال و نیم گذشته با نزدیک به ۱۲۰۰ دختر در ایالت گجرات همکاری کرده است.
اکنون فعالیت «یک دختر، یک دوچرخه» به شهر پونا در ایالت ماهاراشترا نیز در حال گسترش است.
البته هر منطقه شرایط خاص خود را دارد. در برخی مناطق، کیفیت جادهها چالش اصلی است؛ در مناطق دیگر، ترافیک، فاصله یا نگرش فرهنگی نسبت به دوچرخهسواری دختران در فضای عمومی مشکلساز میشود.
به همین دلیل، یک راهحل واحد برای همه مناطق وجود ندارد و مدل اجرای طرح باید با شرایط هر جامعه هماهنگ شود.
برای مثال، بیشتر دوچرخههای اهدایی در گجرات به مدلهای تکدنده تبدیل شدهاند تا استفاده و نگهداری از آنها سادهتر باشد. اما پونا منطقهای تپهایتر است و دوچرخهها در آنجا به دندههای بیشتری نیاز دارند.
به همین دلیل، این طرح در کنار استفاده از دوچرخههای دستدوم، تأمین دوچرخههای جدید را نیز بررسی میکند.
نقش شرکتها در توسعه یک پروژه مسئولیت اجتماعی
گسترش این طرح در مناطق مختلف نیازمند همکاری با سازمانهای محلی، نهادهای آموزشی و ورزشی و شرکتهای علاقهمند به حمایت از پروژههای اجتماعی است.
موهان تأکید میکند که هدف فقط جذب حمایت مالی نیست.
او میگوید: «هدف ما ایجاد شراکت با سازمانهایی است که نهتنها از نظر مالی از پروژه حمایت کنند، بلکه به ایجاد فرصتهای واقعی و حضور اجتماعی معنادار برای دختران نیز علاقهمند باشند.»
این دیدگاه، مفهوم جدیدی از مسئولیت اجتماعی شرکتها را نشان میدهد؛ مدلی که در آن شرکتها علاوه بر تأمین مالی، در آموزش، توانمندسازی و ایجاد فرصتهای اجتماعی نیز نقش ایفا میکنند.
هدف بزرگ؛ یک میلیون دختر تا سال ۲۰۳۰
پس از دومین سال فعالیت این طرح، موهان اعلام کرد که مذاکراتی برای همکاری با دولت هند نیز در حال انجام است.
هدف نهایی، کمک به ادامه تحصیل یک میلیون دختر هندی تا سال ۲۰۳۰ است.
برای رسیدن به این هدف، توسعه همکاری با شرکتها، سازمانهای آموزشی، نهادهای ورزشی و گروههای محلی ضروری خواهد بود.
موهان درباره این هدف بلندپروازانه میگوید: «مسئله فقط این است که چه زمانی محقق میشود، نه اینکه آیا محقق خواهد شد یا نه.»
یک دوچرخه، یک فرصت برای تغییر
طرح «یک دختر، یک دوچرخه» نمونهای قابل توجه از یک پروژه مسئولیت اجتماعی در جهان است که یک مشکل پیچیده را با راهکاری ساده هدف قرار داده است.
اهدای دوچرخه در این پروژه فقط به معنای تأمین یک وسیله رفتوآمد نیست. این اقدام میتواند هزینه خانواده را کاهش دهد، دسترسی دختران به مدرسه را افزایش دهد، خطر ترک تحصیل را کاهش دهد و در کنار آن، استقلال، اعتمادبهنفس و مشارکت اجتماعی دختران را تقویت کند.
از سوی دیگر، استفاده مجدد از دوچرخههای بلااستفاده، این طرح را به نمونهای از پیوند میان مسئولیت اجتماعی، آموزش، توانمندسازی زنان و دختران، توسعه پایدار و اقتصاد چرخشی تبدیل کرده است.
تجربه هند نشان میدهد که یک پروژه اجتماعی موفق لزوماً به سرمایهگذاری بسیار بزرگ نیاز ندارد؛ گاهی یک راهکار ساده، زمانی که با مشارکت جامعه محلی، آموزش و یک مدل توسعهپذیر همراه شود، میتواند تأثیری فراتر از انتظار ایجاد کند.
